Veda (ACQP22)
Veda Etc. (ACQP22)
UNIT - 1 :
वेदाः - ऋग्वेदस्य परिचयः, यजुर्वेदस्य परिचयः, सामवेदस्य परिचयः, अथर्ववेदस्य परिचयः
1. वेदपरिचयः
वेदशब्दस्य व्युत्पत्तिः, अर्थः च।
वेदानां वर्गीकरणम् — ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः।
वेदकालः, वेदानां उत्पत्तिः, प्राचीनभारतीयसंस्कृतेः वेदानां महत्त्वम्।
वेदेषु ऋषयः, देवताः, छन्दांसि इत्येतयोः स्वरूपम्।
2. ऋग्वेदः
ऋग्वेदसंहितायाः संरचना — मण्डल, सूक्त, ऋचः इत्यादि।
प्रमुखमण्डलानि (प्रथमः, तृतीयः, दशमः इत्यादयः)।
प्रसिद्धानि सूक्तानि — नासदीयसूक्तम्, पुरुषसूक्तम्, हिरण्यगर्भसूक्तम् इत्यादि।
प्रमुखदेवताः — अग्निः, इन्द्रः, सोमः, वरुणः, मित्रः इत्यादयः।
ऋग्वेदस्य दार्शनिकं तथा सांस्कृतिकं महत्त्वम्।
3. यजुर्वेदः
शुक्ल-यजुर्वेदः तथा कृष्ण-यजुर्वेदः इत्येतयोः भेदः।
यजुर्वेदसंहितायाः, ब्राह्मणस्य, आरण्यकस्य स्वरूपम्।
यजुर्वेदे क्रियाप्रधानता — यज्ञानां स्वरूपम्, मन्त्रवाक्यानां प्रयोजनम्।
यजुर्वेदे धर्म, कर्म, यज्ञस्य तत्वचिन्तनम्।
4. सामवेदः
सामवेदस्य स्वरूपम् — ऋग्वेदसंहितायाः मन्त्राणाम् अनुवादरूपेण सङ्गीतप्रधानप्रयोगः।
सामगानपरम्परा — साङ्गीतिकस्वरूपम्, सुष्ठुस्वरप्रयोगः।
सोमयागे सामवेदस्य प्रयोगः।
सामवेदे प्रमुखानि सामानि, शाखाः (कौथुम, जेमिनीय, राणायनीय)।
5. अथर्ववेदः
अथर्ववेदसंहितायाः संरचना — शाखाः (शौनक, पैप्पलाद)।
मन्त्रवर्गाः — शान्तिकरणमन्त्राः, अभिचारमन्त्राः, आयुर्वेदसंबद्धाः मन्त्राः।
लोकजीवनस्य प्रतिफलनम् अथर्ववेदे।
दर्शनिकविचाराः — प्राण, मनस्, ब्रह्म, आत्मा इत्यादीनां विवेचनम्।
UNIT - 2 :
वेदभाष्यम् - भाष्यमुक्तिः, मीमांसापरिभाषा, दर्शनपरिचयः, दर्शनोपनिषद्भिः, कण्वशतकम्
1. वेदभाष्यम्
भाष्यशब्दस्य अर्थः — वेदानां व्याख्या अथवा विवृत्तिः।
भाष्यमुक्तिः — भाष्यद्वारा मोक्षः अथवा तत्त्वज्ञानप्राप्तिः।
प्रमुखभाष्यकाराः — सायणाचार्यः, महर्षिव्यासः, शङ्कराचार्यः इत्यादयः।
वेदभाष्यस्य प्रयोजनम् — वेदानां अर्थस्पष्टता, तात्त्विकचिन्तनस्य प्रसारः।
2. मीमांसापरिभाषा
मीमांसादर्शनस्य उपोद्घातः — तस्य उत्पत्तिः, प्रयोजनम्, मूलसिद्धान्ताः।
परिभाषा — मीमांसायां नियमाः, सूत्रव्याख्यानपद्धतिः।
मुख्यसिद्धान्ताः — धर्मः, कर्म, आपूर्वम्, श्रुति-स्मृत्यादिप्रमाणम्।
मीमांसायाः वेदविवेचनपद्धतिः — मन्त्रार्थनिर्णयः, विधिनिषेधन्यायः।
3. दर्शनपरिचयः
षड्दर्शनानि — सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, पूर्वमीमांसा, उत्तरमीमांसा (वेदान्त)।
दर्शनानां लक्षणानि, तात्त्विकविचारः, मोक्षमार्गः।
वेदान्तदर्शनस्य उपनिषद्भिः सम्बन्धः।
दार्शनिकसमानताः तथा भेदाः।
4. दर्शनोपनिषद्भिः
उपनिषदां स्वरूपम् — श्रुतीनाम् अन्तिमभागः।
प्रमुखा उपनिषदः — कठ, ईश, मुंडक, माण्डूक्य, तैत्तिरीय, छान्दोग्य, बृहदारण्यक इत्यादयः।
प्रमुखविषयाः — आत्मा, ब्रह्म, ज्ञानम्, मोक्षः, ध्यानम्, सच्चिदानन्दस्वरूपम्।
उपनिषदेषु दर्शनविचारः — अद्वैत, द्वैत, विशिष्टाद्वैतदर्शनानां बीजारूपविचारः।
5. कण्वशतकम्
कण्वरिषेः परिचयः, तस्य साहित्यकर्म।
कण्वशतकग्रन्थस्य स्वरूपम्, विषयविचारः, नीतिपरकदर्शनम्।
कण्वशतके दार्शनिक, नीतिपर, वेदान्तसंबद्धविचाराः।
अध्ययनार्थं प्रमुखश्लोकाः, तात्त्विकार्थविवेचनम्।